Co się stało z Krakowskim ratuszem

Ratusz jest nieodzownym elementem krajobrazu miejskiego – zwłaszcza w miastach historycznych. Jak to możliwe, że miasto o tak dobrze zachowanej architekturze jak Kraków go nie posiada? W tym artykule odkryjemy tajemnicę i wyjaśnimy skomplikowaną historię braku jednego z najważniejszych budynków w Krakowie.

HISTORIA URZĘDU MIEJSKIEGO

Lokacja Krakowa nastąpiła 5 czerwca 1257 roku na prawie obowiązującym w idealnym średniowiecznym mieście – Magdeburgu. Jednak przed tą datą Kraków był już dość dużym i bogatym miastem. Pierwsze wzmianki o nim pochodzą z 965 r; jest przedstawiane jako bogate, otoczone lasem miejsce. Jednak pomimo tego, że miasto przez lata się rozrastało, niewiele jest informacji o ratuszu. Wiemy, że był drewniany, który spłonął w 1306 roku. Na jego miejscu na przełomie XIII i XIV wieku wybudowano nowy, murowany budynek. Ratusz był początkowo dwukondygnacyjną, prostokątną konstrukcją z dziedzińcem pośrodku. Kompleks pełnił różne funkcje; w podziemiach znajdowały się kazamaty, z obu stron do budynku przylegał spichlerz i wieża ratuszowa. W późniejszych latach budynek został powiększony o kolejną kondygnację i arkadowy ganek. Dodano również takie dekoracje jak szczyty ze sterczynami i wieżyczki na narożach. Zachowana do dziś wieża ratuszowa powstała w XV wieku. W XVI wieku w budynku mieścił się także arsenał; było to prawdopodobnie spowodowane licznymi konfliktami zbrojnymi, które miały miejsce w tym czasie. Ozdobiono go balkonem opartym na 12 ozdobnych konsolach. W 1702 r. zawalił się i zmiażdżył starających się do niego dostać szwedzkich żołnierzy.
XVIII wiek to czas, kiedy budynek był zarówno mocno zniszczony, jak i odnowiony; w 1782 r. wybudowano nawet kordegardę dla polskiego garnizonu w stylu klasycystycznym.

Od 1795 r. ziemie polskie zostały rozdzielone i przyłączone do trzech państw: Rosji, Prus i Austrii. W tym czasie Polska oficjalnie przestała istnieć jako niepodległe państwo. Przestała się też pojawiać na mapach. Ze względu na burzliwą sytuację polityczną i społeczno-gospodarczą budynki – nawet tak ważne jak ratusz – były oczywiście zaniedbane. Od XVII wieku Kraków zaczął tracić na znaczeniu jako miasto.
Kraków od początku swojego istnienia w X w. (na stałe od 1320 r. do 1596r.,) aż do czasu kiedy to został przeniesiony przez ówczesnego króla do Warszawy, był stolicą kraju. W czasach zaborów miasto było pełne studentów i inteligencji, ale miało niewielkie znaczenie polityczne. Miasto uważano nawet za zacofane i stojące w stagnacji. Gdy w wyniku decyzji Kongresu Wiedeńskiego w 1815 r. utworzono Wolne Miasto Kraków, utworzono także władze wykonawcze. Na ich czele stanął Senat Rządzący. Decyzją rady miejskiej z 1817 r. uchwalono rozbiórkę zrujnowanego przez dziesiątki lat sąsiadującego z ratuszem budynku, w którym niegdyś mieścił się spichlerz. Trzy lata później, w 1820 r. rozpoczęto zadanie. Zostało to jednak zrobione tak źle, że w trakcie tego procesu poważnie ucierpiały mury samego ratusza. W efekcie rozebrano cały budynek. Pozostały tylko piwnice i wieża , które pozostały do ​​dziś.

PRAWDZIWY POWÓD?

Choć wyburzenie ratusza uważane jest za fatalny skutek wypadku przy pracy, wiele wskazuje na to, że było to celowe. Przed 1817 r. krążyły głosy o usunięciu wielu średniowiecznych (i nie tylko) budowli jako przestarzałych i oszpecających miasto.
W 1821 r. jeden z senatorów Wolnego Miasta Krakowa wszywał do rozbiórki wieży ratuszowej w krakowskich gazetach. Według jego rozumowania samotna wieża była bezwartościowa i zaburzała widok na Rynek Główny.

Na szczęście w drugiej połowie XIX wieku zaczęto postrzegać zabytkową architekturę nie jako przestarzałą i bezużyteczną, ale godną zachowania. Nawet jeśli nie dla wszystkich są  estetyczne (choć dziś większość ludzi jest zachwycona pięknem stylu gotyckiego), takie budowle są bezcennymi świadkami historii i wreszcie za takie zaczęto je uważać.

Wieża Ratuszowa od strony ulicy Grodzkiej, po prawej Sukiennice na Rynku Głównym w Krakowie

RATUSZ POZOSTAŁ

Jak wspomniano powyżej, z ratusza pozostały jedynie wieża i piwnice. Jednak nawet po zburzeniu samego budynku przetrwała warownia (odwach) przylegająca do wieży ratuszowej, która została nawet rozbudowana w 1829 r. Niestety w czasie II wojny światowej była użytkowana przez hitlerowców, przez co zaczęła być tak źle kojarzona przez krakowian, że postanowiono ją zburzyć w 1946 roku.

Wieża została odnowiona na początku lat 60. XX wieku. Obecnie mieści się w niej  Muzeum Krakowa. Jest otwarte od kwietnia do września i jest pięknym punktem widokowym, z którego można podziwiać całe stare miasto

Większość piwnic została zasypana podczas niszczenia ratusza – na szczęście – również w latach 60-tych  zostały one wykopane i oczyszczone. Od tego czasu były używane przez teatr satyryczny; a obecnie działa tam podziemna scena Teatru Ludowego zwana Sceną pod Ratuszem.

NOWY RATUSZ

Kiedy po 1945 roku zaczął się rozwijać nowy system polityczny, komunizm, władze zamierzały zbudować nowe, idealne miasto – Nową Hutę. Chcieli stworzyć miasto deklasujące Kraków, który w XX wieku odzyskał swoją potęgę i znaczenie. Reżim komunistyczny z zasady odrzucał wszystko, co symbolizował Kraków, który był przecież domem królów – arystokrację, bogatą historię walki niepodległościowe, sferę intelektualną i artystyczną. Nowa Huta została zaplanowana przez przedwojennych architektów i urbanistów jeszcze przed rozpoczęciem budowy; dzięki temu uzyskano regularny, logiczny i spójny stylistycznie układ urbanistyczny. Według zachowanych planów planowano także budowę nowego ratusza. W latach 1954-7, po śmierci Stalina i buntach robotniczych, miała miejsce tzw. odwilż chruszczowowska. W tym czasie we wszystkich krajach Związku Radzieckiego wprowadzono znaczące zmiany; zmieniły się również cele miejskie. W 1956 r. wstrzymano budowę Nowej Huty; nie wybudowano ratusza, który był jednym z największych niezrealizowanych projektów. Ponadto w 1951 r. Nowa Huta została włączona do Krakowa; nadal miała stać się najważniejszą dzielnicą, jednak budowa kompleksu administracyjnego nie była już konieczna. Po odwilży zmieniły się również wymagania estetyczne; Nowa Huta została więc ukończona w pośpiechu, w sposób zgodny z planami, ale bez realizacji większych projektów.

Makieta Nowej Huty Fot.: Miastoprojekt – Kraków – Wojciech Łoziński, ze zbiorów Arkadiusza Sitarskiego

Chociaż istnieje również ratusz wybudowany dla miasta Kazimierz (zanim stał się on częścią Krakowa), to ponad 100 lat temu został przekształcony w Muzeum Etnologiczne.

W dzisiejszych czasach nie ma potrzeby budowania kolejnego takiego budynku; przez tak długi czas bez ratusza udało nam się wszystko dobrze zorganizować, a gotycka wieża pełni inne funkcje i na co dzień z radością podziwiamy jej piękno.