Auschwitz I

Auschwitz I – obóz

Najmroczniejszy z rozdziałów historii II wojny światowej zaczął się właśnie tu, w Auschwitz I – obozie pierwotnie stworzonym dla więźniów politycznych. Z czasem został on rozbudowany i powiększony o kolejne obozy filialne. 

Przed powstaniem obozu

Wrzesień 1939 roku zastał miejsce, w którym później utworzono obóz koncentracyjny Auschwitz I, jako garnizon wojska polskiego w Oświęcimiu. Na początku kampanii wrześniowej kompleks, na który składały się 22 murowane budynki, został opuszczony przez polskie jednostki wycofujące się na wschód. Jesienią tego samego roku powstał tam przejściowy obóz jeniecki Wehrmachtu.

Brama wejściowa do obozu Auschwitz I

Powstanie. Pierwszy transport

Po przegranej kampanii wrześniowej Oświęcim wraz z okolicznymi miejscowościami został wcielony do III Rzeszy, a jego nazwę zmieniono na Auschwitz. Wiosną 1940 roku w związku z przepełnionymi więzieniami powstała koncepcja utworzenia obozu koncentracyjnego na wzór niemiecki. Wybór miejsca argumentowano bliskością ważnego węzła komunikacyjnego, jakim był Oświęcim, i dogodnego połączenia kolejowego nie tylko z innymi miejscowościami na Górnym Śląsku, ale także z pozostałymi obszarami Polski oraz innymi krajami (między innymi Niemcami i Austrią).
Na podstawie raportu komisji, której przewodniczył SS-Hauptsturmführer Rudolf Höß, Heinrich Himmler 27 kwietnia 1940 roku wydał rozkaz utworzenia obozu. 4 maja 1940 roku jego komendantem został Rudolf Höß.
Historia obozu koncentracyjnego Auschwitz rozpoczęła się wraz z pierwszym transportem. 14 czerwca 1940 roku z więzienia w Tarnowie przybyło tam 728 osób, głównie polskich więźniów politycznych. W grupie tej znajdowało się także kilku polskich Żydów. Więźniowie otrzymali numery od 31 do 758. Wynikało to z faktu, że pierwszych 30 więźniów, głównie niemieckich kryminalistów, przywieziono z obozu w Sachsenhausen w maju 1940 roku. Pełnili oni funkcje więźniów funkcyjnych (kapo).

Charakterystyka obozu. Więźniowie

Początkowo obóz składał się z 22 murowanych budynków garnizonu polskiej artylerii. Wraz z założeniem obozu koncentracyjnego i pojawieniem się pierwszych więźniów, był on rozbudowywany (do 28 dwupiętrowych budynków). Powstała również dodatkowa infrastruktura (garaże, magazyny, ogrodzenie z drutu kolczastego, wieże strażnicze). Po rozbudowie obóz Auschwitz I był w stanie pomieścić nawet 20 tysięcy więźniów.
Początkowa koncepcja obozu powodowała, że wśród więźniów dominowali polscy więźniowie polityczni (inteligencja, kler oraz członkowie powstającego ruchu oporu). W miarę rozwoju sytuacji na froncie i zaostrzania terroru pojawili się tam przedstawiciele innych grup etnicznych, wyznań i grup społecznych (pospolici niemieccy kryminaliści, homoseksualiści, radzieccy jeńcy wojenni, Żydzi, Romowie).
Wraz decyzjami i wprowadzeniem w życie założeń koncepcji Endlösung der Judenfrage (Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), a także w wyniku masowych transportów w obozie pojawiała się coraz większa liczba Żydów, którzy stopniowo stali się największą grupą więźniów Auschwitz I. 

Blok 11

Jednym z symbolicznych miejsc na terenie obozu Auschwitz I był Blok 11 z dziedzińcem, na którym znajdowała się tak zwana Ściana Straceń. Miejsce to stanowiło wewnętrzne więzienie dla obozu oraz miejsce sądów doraźnych. 
W podziemiach Bloku 11 mieściły się cele stojące, w których kilku więźniów na małej powierzchni musiało spędzać noc w pozycji stojącej. Znajdowała się tam także cela, gdzie umieszczano więźniów skazanych na śmierć głodową oraz cela z małym oknem, gdzie ofiary ginęły z powodu uduszenia. Na dziedzińcu znajdowała się Ściana Straceń, gdzie dokonywano rozstrzeliwań (ofiarami byli głównie Polacy), oraz miejsca wymierzania tak zwanej kary słupka (wieszania ofiar za skręcone do tyłu ręce). 
W podziemiach Bloku 11 dokonano także pierwszej masowej próby zagazowania przy użyciu Cyklonu B. W trakcie trwającego dwa dni eksperymentu zginęło 850 więźniów (600 sowieckich jeńców wojennych oraz 250 Polaków, głównie chorych z obozowego szpitala).

Budynek pierwszego krematorium i komory gazowej w obozie Auschwitz I